ΑΠΟΨΕΙΣ

16 Οκτωβρίου 1949: Η μοιραία ανακοίνωση του ΚΚΕ «το όπλο παρά πόδα»!

img_1871

Γράφει ο Δημήτριος Κωνσταντόπουλος

Πέρασαν πια 67 χρόνια από το κρίσιμο έτος της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας, το 1949. Η Ελλάδα, χώρα νικήτρια στον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, αντί να καρπωθεί τη χαρά της νίκης και το τέλος του πολέμου να γίνει αφετηρία για νέο δημιουργικό ξεκίνημα για τον λαό της, έζησε την λαίλαπα ενός μοιραίου πολέμου, που η πλευρά των νικητών τον βάφτισε «συμμοριτοπόλεμο», ενώ η πλευρά των ηττημένων «εμφύλιο πόλεμο».

 

Από τη μια οι ηττημένοι του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας είτε τράβηξαν τον δρόμο της προσφυγιάς σε φίλιες χώρες του τότε ανατολικού μπλοκ, είτε έμειναν στην Ελλάδα για να υποστούν διώξεις με εκτοπίσεις, φυλακίσεις, διωγμούς, απολύσεις και κάποιοι με θανατικές εκτελέσεις, είτε αναζήτησαν ως σωσίβιο την μετανάστευση (εσωτερική ή στο εξωτερικό) για να βρουν έναν τρόπο επιβίωσης.
Από την άλλη οι νικητές ανέλαβαν τα ηνία της χώρας, στηριζόμενοι στο δόγμα του «ανήκομεν στην Δύση» και δημιούργησαν ένα κράτος, που λειτούργησε ως αστική δημοκρατία, αλλά παράλληλα στηρίχθηκε σε ένα θεσμικό πλαίσιο άμυνας έναντι του «ηττημένου» εχθρού, που ήταν ο «μπαμπούλας» ώστε να δοθεί εύσχημος δικαιολογία το 1967 για εκτροπή με στρατιωτικό κίνημα και να ακολουθήσουν όσα ακολούθησαν.
Και όλα αυτά φαίνεται ότι σταμάτησαν ή τέθηκε τέλος, όταν το καλοκαίρι του 1974 ο ελληνισμός έζησε την κυπριακή τραγωδία, που έμελλε να δημιουργήσει (de facto) νέο status στην Κύπρο, ενώ ήταν αφετηρία για να ακολουθήσει η μεταπολίτευση στην Ελλάδα, να υπάρξει μετά από δεκαετίες έστω ο ενταφιασμός της μετεμφύλιας διαμάχης των πολιτικών παρατάξεων και να ανοίξει κάποιος άλλος κύκλος πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής πορείας στην Ελλάδα, ο οποίος εμφάνισε νέες προκλήσεις και προβλήματα στην καθημερινότητα του ελληνικού λαού.

Φαίνεται (γιατί δεν εξηγείται αλλιώς) ως άμυνα της ελληνικής κοινωνίας στα πάθη της εμφύλιας και μετεμφύλιας σύγκρουσης ακολουθήθηκε η τακτική της λήθης. Έτσι μεγάλωσαν γενιές μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο που έχουν άγνοια για τα ιστορικά γεγονότα, που ακολούθησαν την απελευθέρωση της χώρας από την τριπλή ιταλο-γερμανο-βουλγαρική κατοχή. Λένε κάποιοι ότι αυτό βόλευε, αλλά μάλλον ήταν αναπόφευκτο, γιατί μια εθνική συλλογική μνήμη με τραύματα είναι σαθρή βάση για να πορευτεί ένα έθνος.
Σήμερα η ανάδειξη και μελέτη των γεγονότων της εμφύλιας και μετεμφύλιας κατάστασης στην Ελλάδα είναι περισσότερο έργο των ερευνητών και της διανόησης, ενώ κάθε φορά όλο και κάτι καινούργιο παρουσιάζεται για να φωτιστούν διάφορες πτυχές της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας, αλλά και για να ερμηνευτούν ενέργειες ή παραλείψεις των πρωταγωνιστών.

Ένα μοιραίο γεγονός της εμφύλιας και μετεμφύλιας κατάστασης στην Ελλάδα, ήταν η περίφημη ανακοίνωση από τον ραδιοφωνικό σταθμό του ΚΚΕ (από το Βουκουρέστι) του γενικού γραμματέα του ΚΚΕ Νίκου Ζαχαριάδη: «βάζουμε το όπλο παρά πόδα»!
Αυτή η ρήση πυροδότησε ευρεία συζήτηση και αντιπαλότητες σε όλες τις εμπλεκόμενες μεριές της πολιτικής ζωής της χώρας. Τι ήθελε να πει και τι να επιτύχει το ΚΚΕ με μια τέτοια εμπρηστική αναφορά, την ώρα που τα πάντα όσον αφορά το μέτωπο του πολέμου, είχαν κριθεί; Ο Χαρίλαος Φλωράκης αργότερα το ερμήνευσε: ότι δεν σήμαινε ότι δεν θα το αφήσουμε το όπλο ποτέ κάτω, γιατί θα συνεχίσουμε τον εμφύλιο, αλλά γιατί πια δεν μαχόμαστε (με τον τρόπο, που γινόταν η μάχη).
Είναι ιδιαίτερα δύσκολο σ’ έναν κόσμο που ακολούθησε πιστά και θυσίασε τα πάντα (ακόμα και το να συνεχίσει τη ζωή του στον τόπο του), να του πεις ότι … χάσαμε! Είναι ιδιαίτερα δύσκολο όχι μόνο να αναγνωρίσεις την ήττα και τα αίτιά της, αλλά και να την διαχειριστείς. Άραγε αυτού του τρόπου η διαχείριση ήταν η καλύτερη;

Είναι γεγονός ότι το 1948 για την κυβέρνηση των Αθηνών και τις δυνάμεις του εθνικού στρατού δεν ήταν η καλύτερη χρονιά. Είχε αποτύχει το σχέδιο «Κορωνίς», που είχε στόχο την επικράτηση έναντι του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας. Κάπου υπήρχε και μια σκέψη για διαπραγμάτευση μεταξύ των εμπλεκομένων. Επικράτησε όμως η αδιάλλακτη πλευρά και κάθε τέτοια σκέψη δεν ευοδώθηκε. Τον Οκτώβριο του 1948 έγιναν σημαντικές ανακατατάξεις στην ηγεσία του Εθνικού στρατού και προτάθηκε στον στρατηγό Αλέξανδρο Παπάγο η θέση του Αρχιστράτηγου. Αφού έγιναν αποδεκτοί οι όροι, που έθεσε ο Αλέξανδρος Παπάγος ανέλαβε αρχιστράτηγος την 11η/1/1949.
Στόχος της νέας ηγεσίας του εθνικού στρατού ήταν η οριστική συντριβή του ΔΣΕ. Η αρχή έγινε με το σχέδιο «Περιστέρα» και την εκκαθάριση της Πελοποννήσου από θύλακες του ΔΣΕ. Θεωρήθηκε ότι η Πελοπόννησος ήταν το μαλακό υπογάστριο στην διάταξη των δυνάμεων του ΔΣΕ, γιατί και κατά την διάρκεια των επιχειρήσεων του ΕΛΑΣ στην κατοχή, σημαντική μερίδα του ντόπιου πληθυσμού δεν ήταν φιλικά διακείμενη στους αντάρτες του ΕΛΑΣ, ενώ σημαντικές αντι-ΕΛΑΣΙΤΙΚΕΣ ενέργειες είχαν λάβει χώρα και βεβαίως μοιραία γεγονότα, όπως το αιματηρό επεισόδιο του Μελιγαλά, ήταν σημαντικό εργαλείο προπαγάνδας ενάντια στους «αιμοσταγείς συμμορίτες».
Το σχέδιο «Περιστέρα» τέθηκε σε εφαρμογή ήδη από τα μέσα Δεκεμβρίου 1948 και ολοκληρώθηκε με επιτυχία στις αρχές Μαρτίου 1949. Σημαντική επιχείρηση και καθοριστική για την επιτυχία του σχεδίου ήταν η επιχείρηση εκκαθάρισης των αντάρτικων ομάδων του Πάρνωνα, ισχυρής βάσης των δυνάμεων του ΔΣΕ με καθοριστικές μάχες στο Λεωνίδιο και στον Άγιο Βασίλειο (20 και 22/1/1949).
Το ίδιο διάστημα ο ΔΣΕ είχε προσπαθήσει να ενεργήσει επιθετικές επιχειρήσεις με στόχο κατάληψη πόλεων, για να εξασφαλίσει εφόδια και νέες στρατολογίες. Έτσι υπήρξαν επιτυχημένες επιθέσεις στη Νάουσα (12/1/1949) και στο Καρπενήσι (20/1/1949 – 7/2/1949). Όμως υπήρξε και μια μοιραία για την εν γένει δραστηριότητα του ΔΣΕ αποτυχία της επίθεσης στη Φλώρινα (11/2/1949-14/2/1949), μιας ιδιαίτερα αιματηρής σύγκρουσης των δύο πλευρών. Στο ίδιο διάστημα ο ΔΣΕ είχε κατορθώσει να ανακαταλάβει και τον Γράμμο.
Τον Απρίλιο του 1949 ανασχηματίστηκε η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση, επικεφαλής της οποίας τέθηκε ο Μήτσος Παρτσαλίδης. Παράλληλα από τα τέλη του 1948 είχε λάβει χώρα η ρήξη Ζαχαριάδη-Βαφειάδη, που έθεσε τον δεύτερο εκτός ενεργού δράσης στον ΔΣΕ και στην κυβέρνηση.

Την άνοιξη του 1949 ο εθνικός στρατός έθεσε σε εφαρμογή το σχέδιο «Πύραυλος» με στόχο την εκκαθάριση της Στερεάς Ελλάδας και της νότιας Θεσσαλίας. Το σχέδιο αυτό ολοκληρώθηκε στις αρχές του καλοκαιριού του 1949. Παράλληλα στις 24/6/1949 πέθανε ο πρωθυπουργός της Ελλάδας Θεμ. Σοφούλης και ανέλαβε πρωθυπουργός ο Αλ. Διομήδης.
Και την 11η/7/1949 ο Τίτο προχώρησε στο κλείσιμο των ελληνο-γιουγκοσλαβικών συνόρων, μοιραίο γεγονός, καθοριστικό για την εξέλιξη του πολέμου, που επιτάχυνε την ήττα του ΔΣΕ. Ήδη είχαν υπάρξει κατηγορίες του ΚΚΕ κατά Τίτο περί συνεργασίας με την κυβέρνηση των Αθηνών, τις οποίες την 10η/7/1949 απέρριψε. Παράλληλα ο ραδιοσταθμός του Βελιγραδίου ανακοίνωνε πρόσκληση προς «όλους τους Μακεδόνες, που δεν είχαν ελεύθερη πατρίδα» να καταφύγουν στην νεοσυσταθείσα (και μέλος της ομόσπονδης Γιουγκοσλαβίας) «Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας». Αυτό δημιούργησε και διάσπαση εντός των μαχητών του ΔΣΕ, που θεωρούσαν τους εαυτούς τους σλαβομακεδόνες. Πολλοί αρνήθηκαν να καταδικάσουν τον Τίτο και την πολιτική του, διαχώρισαν την θέση τους από το ΚΚΕ, εγκατέλειψαν το Βίτσι και ακολούθησαν την πρόσκληση του Τίτο.

Το τελευταίο μέρος των στρατιωτικών σχεδιασμών και επιχειρήσεων άρχισε τον Αύγουστο του 1949 με την εφαρμογή του σχεδίου «Πυρσός». Στόχος οι θέσεις του ΔΣΕ στον Γράμμο και το Βίτσι. Το σχέδιο εκτελέστηκε σε τρεις φάσεις.
Η πρώτη φάση («Πυρσός Α’») ξεκίνησε στο Γράμμο μεταξύ 2 και 3/8/1949. Η επιχείρηση είχε διάρκεια ως την 8η/8/1949 με στόχο τις δυνάμεις στο Βίτσι.
Η δεύτερη φάση («Πυρσός Β’») άρχισε την 10η/8/1949. Ο εθνικός στρατός με όλες τις δυνάμεις του προσπάθησε να εκκαθαρίσει το Βίτσι και το κατόρθωσε μέχρι την 16η/8/1949. Ο κύριος όγκος των δυνάμεων του ΔΣΕ διέφυγε προς τον Γράμμο.
Η τρίτη φάση («Πυρσός Γ’») άρχισε με επίθεση στον Γράμμο την 25η/8/1949. Μετά από σφοδρό βομβαρδισμό η άμυνα του ΔΣΕ κάμφθηκε. Την 29η/8/1949 ο ΔΣΕ εγκατέλειπε τον Γράμμο με προσπάθεια διαφυγής μέσω Αλβανίας. Τελευταία μάχη ήταν η κατάληψη του Κάμενιτς την 30η/8/1949, που σήμανε και το τέλος των πολεμικών επιχειρήσεων.

Και ενώ η ήττα των δυνάμεων του ΔΣΕ ήταν γεγονός, την 16η/10/1949 αναγγελλόταν από τον Νίκο Ζαχαριάδη μέσω του ραδιοφωνικού σταθμού του ΔΣΕ στο Βελιγράδι «βάζουμε το όπλο παρά πόδα». Την 17η/10/1949, την επομένη της ρήσης αυτής, με διάγγελμα η εξόριστη «Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση» έδινε τέλος στις εχθροπραξίες. Στο διάγγελμα αναφερόταν μεταξύ άλλων:
«…Ο ΔΣΕ δεν κατέθεσε τα όπλα, μονάχα τα έθεσε παρά πόδα. Υποχώρησε μπροστά στην τεράστια υλική υπεροχή που συγκέντρωσαν οι ξένοι κατακτητές ενισχυμένοι απ’ την τιτοϊκή αποστασία και προδοσία που τον χτύπησε πισώπλατα. Μα ο ΔΣΕ δεν λύγισε και δεν συντρίφτηκε. Παραμένει ισχυρός με ακέραιες τις δυνάμεις του.
Σταμάτησε την αιματοχυσία για να σώσει την Ελλάδα από την ολοκληρωτική εκμηδένιση και τα συμφέροντα του τόπου τα έβαλε πάνω απ’ όλα. Οι δυνάμεις μας στο Βίτσι και το Γράμμο σταμάτησαν τον πόλεμο για να διευκολύνουν την ειρήνευση στην Ελλάδα. Αυτό δεν σημαίνει συνθηκολόγηση. Σημαίνει απόλυτη προσήλωση στο συμφέρον της πατρίδας, που δε θέλαμε να δούμε ολοκληρωτικά κατεστραμμένη…».

Ήδη τον Σεπτέμβριο του 1949 είχε δημοσιευτεί με τίτλο “Η εξέλιξη της κατάστασης και τα καθήκοντα του ΔΣΕ” η απόφαση του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ στο ίδιο πνεύμα. Την 9η/10/1949 είχε συνέλθει και η 6η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, που οι αποφάσεις της συμπυκνώθηκαν στο σύνθημα “το όπλο παρά πόδα”.

Η πολιτική του «όπλου παρά πόδα», δηλαδή η θέση πως αυτό που συνέβη τον Αύγουστο του 1949 στον Γράμμο ήταν προσωρινή υποχώρηση μέχρι να διαμορφωθούν όροι για νέα αντεπίθεση παρέμεινε βασική γραμμή του κόμματος μέχρι τον θάνατο του Στάλιν το 1953. Η γραμμή αυτή δεν ήταν σύνθημα για εσωτερική κατανάλωση, ούτε απηχούσε την ανάγκη του κόμματος για προσαρμογή στις νέες συνθήκες μετά την ήττα. Προσαρμοσμένη στις ελληνικές συνθήκες, εναρμονιζόταν με τη γραμμή της έντασης της Κομινφόρμ, με την υιοθέτηση της έκθεσης Ζντάνοφ για δύο αντίπαλα παγκόσμια στρατόπεδα (από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής της το 1947) για οριοθέτηση έναντι του δυτικού κόσμου.
Παράλληλα η υιοθέτηση αυτής της πολιτικής έδωσε επιχειρήματα στην πλευρά των νικητών της εμφύλιας σύγκρουσης και δικαιολογίες για την χρήση ενός σκληρού νομικού οπλοστασίου εις βάρος των μελών του («παράνομου») ΚΚΕ, που διέμεναν στην Ελλάδα και των συμπαθούντων προς την αριστερά ή την κεντροαριστερά στην μετεμφύλια διαμορφωθείσα κατάσταση στην Ελλάδα, λ.χ. με θέση εκτός νόμου του ΚΚΕ και των διαφόρων μετωπικών οργανώσεων αυτού, δικαστική δίωξη με επιβολή αυστηρών ποινών (ακόμα και θανατικές εκτελέσεις) και με κατηγορίες για επιβουλή του καθεστώτος, για διενέργεια κατασκοπίας κλπ., με διατήρηση του ήδη υπάρχοντος και προ του 1940 νομικού πλαισίου με τις περίφημες επιτροπές ασφάλειας με εξορίες και εκτοπίσεις όχι μόνο μελών του («παράνομου») ΚΚΕ αλλά και απλώς συμπαθούντων την αριστερά ή την κεντροαριστερά, την διατήρηση του πιστοποιητικού κοινωνικών φρονημάτων κλπ.

Related Articles

Back to top button
Close
Close